دیابت می تواند ارثی باشد، اما عوامل محیطی نیز در بروز آن تأثیرگذار هستند. داشتن سابقه خانوادگی ضرورتاً به معنای ابتلا به این بیماری نیست، اما اگر یکی از والدین یا خواهر و برادری به دیابت مبتلا باشند، احتمال ابتلا افزایش پیدا میکند.
دیابت، یک وضعیت پیچیده است که برای ابتلا به نوع ۲ آن، ترکیبی از عوامل مختلف باید دست به دست هم دهند. به عنوان نمونه، عوامل محیطی مانند اضافه وزن یا سبک زندگی کم تحرک میتوانند در شکلگیری این بیماری تاثیر قابل توجهی داشته باشند. علاوه بر این، نقش ژنتیک را نیز نمیتوان نادیده گرفت، زیرا این عامل میتواند احتمال بروز دیابت را به میزان چشمگیری افزایش دهد.
نقش ژنتیک در ابتلا به دیابت نوع ۱
در اغلب موارد دیابت نوع ۱، افراد لازم است عوامل خطر را از هر دو والدین به ارث ببرند. به نظر میرسد این عوامل در میان سفیدپوستان شایعتر باشد، چرا که نرخ ابتلا به دیابت نوع ۱ در این گروه بالاتر است.
با این حال، از آنجا که بسیاری از افرادی که در معرض خطر هستند به دیابت مبتلا نمیشوند، پژوهشگران به دنبال کشف محرکهای محیطی احتمالی هستند.
یکی از این محرکها ممکن است به آب وهوای سرد مرتبط باشد، زیرا دیابت نوع ۱ در زمستان نسبت به تابستان بیشتر دیده میشود و در مناطقی با اقلیم سرد شیوع بیشتری دارد. عامل احتمالی دیگر میتواند ویروسها باشند؛ امکان دارد ویروسی که برای اکثر افراد تنها عوارض خفیفی ایجاد میکند، در برخی باعث ظهور دیابت نوع ۱ شود. ( منبع ۷ )
رژیم غذایی اولیه نیز ممکن است نقش داشته باشد. برای مثال، احتمال ابتلا به دیابت نوع ۱ در کودکانی که با شیر مادر تغذیه شدهاند یا در سنین بالاتر شروع به مصرف غذاهای جامد کردهاند، کمتر است. به نظر میرسد فرایند ایجاد دیابت نوع ۱ در بسیاری از افراد سالها طول بکشد. مطالعاتی که بستگان افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ را دنبال کردهاند، نشان دادهاند که اکثر کسانی که بعدها مبتلا به دیابت نوع ۱ شدند، سالها پیش از تشخیص بیماری، دارای آنتیبادیهای خاصی بودند. این آنتیبادیها که معمولا با هدف نابودی باکتریها یا ویروسها عمل میکنند، در این افراد به اشتباه به بافتهای بدن حمله کردهاند و همین موضوع آغازگر بیماری بوده است.
خطر ابتلای فرزند شما به دیابت نوع ۱
اگر مردی هستید که به دیابت نوع ۱ مبتلا است، احتمال به ارث رسیدن این بیماری در فرزندتان حدود ۱ در ۱۷ است. اما اگر شما یک زن مبتلا به دیابت نوع ۱ باشید، این احتمال به زمان تولد فرزندتان بستگی دارد.
اگر فرزندتان قبل از ۲۵ سالگی شما متولد شده باشد، خطر ابتلا برای او ۱ در ۲۵ است، اما اگر پس از ۲۵ سالگی متولد شود، این احتمال به حدود ۱ در ۱۰۰ کاهش مییابد. نکته حائز اهمیت این است که اگر شما قبل از ۱۱ سالگی به دیابت نوع ۱ مبتلا شده باشید، ریسک ابتلای فرزندتان دو برابر میشود.
اگر شما و همسرتان دیابت نوع ۱ داشته باشید، خطر ابتلا برای فرزندتان بین ۱ در ۱۰ تا ۱ در ۴ متغیر خواهد بود.
یک شرایط خاص وجود دارد که ممکن است آمارهای بالا را تغییر دهد: حدود یک نفر از هر هفت فرد مبتلا به دیابت نوع ۱ به سندرمی به نام خودایمنی چندغدهای نوع ۲ مبتلا هستند. این سندرم علاوه بر دیابت، شامل مشکلاتی مانند بیماری تیروئید و اختلالات غده فوق کلیوی میشود و گاهی سایر مشکلات سیستم ایمنی را نیز شامل میشود.
برای افرادی که این سندرم را دارند، احتمال به ارث رسیدن آن به فرزندشان و همراهی آن با دیابت نوع ۱ به میزان قابل توجهی افزایش یافته و حدوداً برابر با ۱ در ۲ است. محققان امروزه در تلاشند تا پیشبینی دقیقتری از خطر ابتلا به دیابت ارائه دهند. برای مثال، مشخص شده که بسیاری از افراد سفیدپوست مبتلا به دیابت نوع ۱ دارای ژنی به نام HLA-DR3 یا HLA-DR4 هستند که با بیماری خودایمنی مرتبط است. اگر شما و فرزندتان هر دو سفیدپوست باشید و این ژنها را داشته باشید، ریسک ابتلای کودکتان افزایش مییابد.
تست های تشخیص دیابت نوع ۱
همچنین آزمایشهایی وجود دارد که میتواند برای کودکانی که دارای خواهر یا برادر مبتلا به دیابت نوع ۱ هستند انجام شود. این آزمایشها آنتیبادیهایی نظیر آنتیبادی انسولین، آنتیبادی سلولهای جزیرهای لوزالمعده، یا آنتیبادیهای مربوط به آنزیمی به نام گلوتامیک اسید دکربوکسیلاز (GAD) را اندازهگیری میکنند. سطح بالای این آنتیبادیها میتواند نشاندهنده افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع ۱ باشد.
این اطلاعات نشاندهنده پیچیدگی عوامل ژنتیکی و محیطی است که در ایجاد دیابت نوع ۱ نقش دارند و اهمیت مشاوره پزشکی برای ارزیابی دقیق این خطرات را برجسته میکند.
نقش ژنتیک در ابتلا به دیابت نوع ۲
اگر دیابت نوع ۲ برای شما تشخیص داده شده باشد، احتمالاً اولین فرد مبتلا به این بیماری در خانواده خود نیستید. اگر والدین یا خواهر و برادر شما به دیابت دچار باشند، احتمال به ارث رسیدن و در نتیجه ابتلای شما نیز افزایش پیدا میکند.
چندین جهش ژنتیکی با ابتلا به دیابت نوع ۲ مرتبط هستند. این جهشها میتوانند با یکدیگر و همچنین با شرایط محیطی تعامل کرده و خطر ابتلا را بیشتر کنند. این بیماری حاصل ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی است.
دانشمندان تاکنون جهشهای ژنی مختلفی را با افزایش خطر دیابت مرتبط دانستهاند. لازم به ذکر است، همه افرادی که چنین جهشهایی دارند، لزوماً به دیابت مبتلا نمیشوند؛ با این حال، بسیاری از مبتلایان دارای یک یا چند مورد از این جهشها هستند.
تمایز میان تأثیرات عوامل ژنتیکی و محیطی گاهی بسیار دشوار است، چرا که عوامل محیطی اغلب تحت تأثیر سبک زندگی خانواده قرار میگیرند. به عنوان مثال، والدینی که از الگوی تغذیهای سالم و متعادل پیروی میکنند، احتمال انتقال این عادات مثبت به نسل بعد را افزایش میدهند. در عین حال، ژنتیک نقش پراهمیتی در تعیین وزن ایفا میکند و برخی مواقع رفتار یا عادات نمیتوانند تنها عامل دخیل شناخته شوند.
بررسی ژن های مرتبط به دیابت نوع ۲
مطالعات انجامشده بر روی دوقلوها نشان میدهد که دیابت نوع ۲ ممکن است ارتباطی با عوامل ژنتیکی داشته باشد. این تحقیقات به دلیل تأثیرات محیطی که نقش مهمی در افزایش خطر دیابت نوع ۲ ایفا میکنند، پیچیدگیهایی را به همراه داشتند. (منبع ۱ )
تا به امروز، مشخص شده است که جهشهای متعددی میتوانند احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را تحت تأثیر قرار دهند. با این وجود، سهم هر ژن معمولاً ناچیز است، اما حضور هر جهش اضافی، احتمال ابتلا را افزایش میدهد.
بهطور کلی، هر گونه تغییر در ژنهایی که نقش مهمی در کنترل سطح گلوکز دارند، میتواند ریسک دیابت نوع ۲ را بالا ببرد.
این شامل ژن هایی می شود که موارد زیر را کنترل می کنند:
- تولید گلوکز
- تولید و تنظیم انسولین
- چگونه سطح گلوکز در بدن احساس می شود
ژن های مرتبط با خطر دیابت نوع ۲ عبارتند از:
- TCF7L2 که بر ترشح انسولین و تولید گلوکز تأثیر می گذارد
- ABCC8 که به تنظیم انسولین کمک می کند
- GLUT2، که به انتقال گلوکز به پانکراس کمک می کند
- GCGR، یک هورمون گلوکاگون که در تنظیم گلوکز نقش دارد
دیابت از پدر یا مادر به ارث میرسد؟
اگر مادر شما به دیابت نوع ۲ مبتلا باشد، احتمال ابتلای شما به این بیماری بیشتر میشود.
تحقیقات نشان دادهاند که ابتلای یکی از والدین به دیابت نوع ۲ میتواند خطر ابتلا را تا ۴۰ درصد افزایش دهد. جالبتر اینکه اگر مادر به جای پدر دچار این بیماری باشد، این احتمال کمی بالاتر میرود. این افزایش خطر هم به عوامل ژنتیکی مرتبط است و هم به شباهتهای سبک زندگی میان اعضای خانواده. ( منبع 2 و 3 )
دیابت از خواهر یا برادر به ارث می رسد؟
اگر برادرتان به دیابت نوع ۲ مبتلا باشد، احتمال اینکه شما نیز این بیماری را به ارث ببرید، افزایش مییابد.
تحقیقات نشان دادهاند که داشتن خواهر یا برادری مبتلا به دیابت نوع ۲ میتواند خطر ابتلا را به میزان قابل توجهی بالا ببرد. خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ برای افرادی که خواهر یا برادر مبتلا به دیابت دارند، حدود ۳ تخمین زده میشود که این عدد بسته به عواملی نظیر سن شروع بیماری و نرخ بروز آن در جمعیت متفاوت است.
به بیان دیگر، احتمال ابتلای شما به دیابت نوع ۲ ممکن است سه برابر بیشتر از کسانی باشد که سابقه خانوادگی این بیماری را ندارند. ( منبع ۴ )
خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ در من چقدر است؟
احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ به عوامل متعددی وابسته است. برخی از این عوامل، مانند سابقه خانوادگی، غیرقابل تغییر هستند؛ اما میتوان با اصلاح سبک زندگی، از جمله بهبود رژیم غذایی و افزایش فعالیت بدنی، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را کاهش داد. (منبع ۵ )
هر کدام از این موارد احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را مقداری افزایش میدهند.
- پیش دیابت دارید
- چندین جهش ژنی مرتبط با دیابت نوع ۲ دارید
- سابقه خانوادگی دیابت دارید
- فشار خون بالا برای شما تشخیص داده شده است
- بالای ۴۵ سال سن دارید
- اضافه وزن دارید
- کمتر از ۳ بار در هفته فعالیت بدنی دارید
- دیابت بارداری (دیابت در دوران بارداری) داشته اید
- سطح پایین HDL ، معروف به “کلسترول خوب” (برای مطالعه بیشتر درباره HDL روی این متن کلیک کنید.)
- سطح بالایی از تری گلیسیرید دارید(برای مطالعه بیشتر درباره تری گلیسیرید روی این متن کلیک کنید.)
- احتمال ابتلا به دیابت تشخیص داده نشده در آقایان بیشتر است، احتمالاً به این دلیل که شواهد نشان می دهد که آنها کمتر به طور منظم به پزشک مراجعه می کنند.
- افسردگی دارید
- سابقه بیماری قلبی یا سکته داشته باشید
- مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)
- آکانتوز نیگریکانس دارید
آزمایش های ژنتیک برای دیابت نوع ۲
ما در تست های نسل دوم ژنوفیت ژن های مرتبط با قندخون، انواع چربی های خون و چاقی ژنتیکی را میسنجیم و احتمال وجود این ویژگی ها را از نظر ژنتیکی به شما اطلاع میدهیم.
همچنین راه های دیگری برای سنجش ابتلا به دیابت نوع ۲ وجود دارد. مانند:
- شاخص توده بدنی (BMI) (برای محاسبه شاخص توده بدنی خود بر روی این متن کلیک کنید.)
- سابقه خانوادگی شما
- فشار خون بالا (برای اطلاعات بیشتر در این باره برروی این متن کلیک کنید. )
- سطح تری گلیسیرید و کلسترول بالا (برای اطلاعات بیشتر برروی این متن کلیک کنید. )
- سابقه دیابت بارداری
چگونه از ابتلا به دیابت پیشگیری کنم؟
تعامل پیچیده بین ژنتیک و محیط باعث میشود که شناسایی علت دقیق دیابت نوع ۲ چالشی باشد. اما این به معنای ناتوانی شما در کاهش خطر ابتلا نیست.
با تغییراتی ساده اما مؤثر در سبک زندگی، میتوانید تأثیر بزرگی بگذارید.
مطالعهای برجسته با عنوان مداخله دیابت بر اساس رژیم غذایی و متابولیسم (DIADEM) که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، مجموعهای از نتایج امیدوارکننده را ارائه داد. ( منبع ۶ )
این کارآزمایی بالینی گسترده که روی افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ انجام شد، نشان داد که کاهش وزن و افزایش فعالیت بدنی میتواند نه تنها از بروز اولیه دیابت جلوگیری کند بلکه در برخی موارد حتی آن را بهطور معکوس درمان کند.
جالب اینجاست که طی این تحقیق سطح گلوکز خون بسیاری از شرکتکنندگان به حالت طبیعی بازگشت و اکثراً علائم بهبود قابلتوجهی را تجربه کردند. بررسیهای دیگری نیز در مطالعات مشابه همین نتایج دلگرمکننده را تأیید کردهاند.
اگر کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ هدف شماست، روشهایی وجود دارد که میتوانید از همین امروز برای دستیابی به آن اقدام کنید. در ادامه به چند مورد از این اقدامات اشاره میکنیم تا با اصلاح رویکردهای روزانهتان، به سلامت جسمانی خود کمک کنید.
ورزش کنید
اگر امکان دارد، به تدریج فعالیت بدنی را به برنامه روزانه خود وارد کنید. به عنوان نمونه، میتوانید به جای استفاده از آسانسور از پلهها استفاده کنید یا خودرو خود را در فاصله دورتری از ورودی ساختمان پارک کنید.
همچنین پیادهروی کوتاه میتواند شروع خوبی باشد. زمانی که آمادگی بیشتری پیدا کردید، تمرینهای سبک با وزنه و فعالیتهای هوازی دیگر را به برنامه روزانه خود بیفزایید. هدف این باشد که روزانه حدود ۳۰ دقیقه ورزش انجام دهید.
همچنین برای نتیجه بهتر می توانید با استفاده از تست ژنتیک ورزش ژنوفیت، از ورزش مناسب با ژنتیک خودتان اطلاع یابید و آن را وارد برنامه روزمره خود کنید. برای مشاهده تست ژنتیک ورزش ژنوفیت بر روی این متن کلیک کنید.
تغدیه مناسب داشته باشید
یک برنامه غذایی حاوی مواد غذایی سالم و مغذی داشته باشید. رژیم غذایی مناسب می تواند به کاهش خطر ابتلا به دیابت کمک کند.
همچنین می توانید با تست ژنتیک تغذیه ژنوفیت، رژیم غذایی مختص ژنتیک خودتان را دریافت کنید. برای مشاهده تست ژنتیک تغذیه ژنوفیت بر روی این متن کلیک کنید.
میان وعده های غنی از مواد مغذی را انتخاب کنید
میان وعده های مغذی و سالم انتخاب کنید.
مانند:
- هویج و حمص
- سیب و سایر میوه ها
- آجیل ها ( به میزان مصرف آن در روز توجه کنید.)
- پاپ کورن بدون روغن
- غلات کامل و پنیر
سخن پایانی
آگاهی از عوامل خطر دیابت میتواند نقشی کلیدی در ایجاد تغییراتی برای پیشگیری از این بیماری ایفا کند.
اگر سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲ دارید، این موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید. پزشک میتواند بررسی کند که آیا انجام آزمایش ژنتیک گزینهای مناسب برای شما است یا خیر.
علاوه بر این، آنها میتوانند با ارائه پیشنهادهایی درباره تغییرات سبک زندگی، به شما در کاهش خطر ابتلا کمک کنند.
یکی از راهکارهای پیشنهادی پزشکان، بررسی منظم سطح گلوکز خون است. این آزمایشها میتوانند در شناسایی ناهنجاریهای قند خون و علائم هشداردهنده اولیه دیابت نوع ۲ بسیار مؤثر باشند.
شناسایی بهموقع این علائم و شروع درمان، نهتنها کمک بزرگی به کنترل بیماری میکند بلکه تأثیر قابل توجهی بر بهبود کیفیت زندگی و آینده سلامت شما خواهد داشت.
به یاد داشته باشید که انتخاب تصمیمات آگاهانه و مراجعههای منظم به پزشک میتواند تفاوت عمدهای در مسیر سلامت شما ایجاد کند.
