بر اساس منابع معتبر علمی

این مقاله بر اساس مقاله های معتبر علمی که منابع آن در متن ذکر شده، تهیه شده است.

چاقی ژنتیکی چیست؟ آیا ژنی برای چاقی وجود دارد؟

دلایل اصلی چاقی می‌توانند در میان افراد مختلف تفاوت داشته باشند و اغلب نتیجه ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی هستند.

چاقی یک وضعیت مزمن سلامتی است که با تجمع بیش از حد چربی در بدن تعریف می‌شود، تا حدی که این امر سلامت فرد را به خطر می‌اندازد. اگرچه این وضعیت ممکن است برای افراد مختلف معنای متفاوتی داشته باشد، اما معمولاً از شاخص توده بدنی (BMI) برای ارزیابی آن استفاده می‌شود، شاخصی که وزن فرد را نسبت به قد او محاسبه می‌کند.

BMI معیار دقیقی برای تشخیص چاقی نیست، زیرا مستقیماً میزان چربی بدن یا سلامت را اندازه‌گیری نمی‌کند و در افرادی با توده عضلانی بالا، مثل بدنسازان، ممکن است اشتباه باشد. بااین‌حال، ابزاری استاندارد برای پزشکان و محققان جهت بررسی وزن در جمعیت عمومی است.

چاقی بر اساس BMI با نمره ۳۰ یا بیشتر تعریف می‌شود و به دسته‌هایی برای نشان دادن شدت آن تقسیم می‌گردد.

. کلاس ۱: 30 تا <35 BMI

. کلاس ۲: ۳۵ تا <40 BMI

. کلاس ۳ (چاقی شدید): BMI 40 یا بالاتر

با کلیک روی این متن می‌توانید درباره BMI بیشتر بخوانید و BMI شخصی خود را محاسبه کنید.

تفاوت‌های ژنتیکی از روش‌های مختلی باعث افزایش وزن می‌شوند، در این ویدیو، دکتر ابن رسولی سه مورد از این ویژگی‌های ژنتیکی که باعث چاقی ژنتیکی می‌شوند، را توضیح می‌دهند:

چاقی ارثی است؟

بررسی‌های انجام‌شده در سال ۲۰۲۱ نشان می‌دهد که بین ۴۰ تا ۵۰ درصد از تغییرات وزن بدن به عوامل ژنتیکی مرتبط هستند و این نقش در افراد مبتلا به چاقی حتی تا ۸۰ درصد نیز افزایش می‌یابد. با این حال، این موضوع به معنای آن نیست که ژنتیک حتماً باعث افزایش وزن می‌شود. بلکه برای اکثر افراد، ژنتیک می‌تواند احتمال افزایش وزن را، به‌ویژه در شرایط خاص، بیشتر کند. (منبع ۱)

ژنتیک چطور باعث اضافه وزن می شود؟

ژنتیک می تواند به صورت مستقیم و غیر مستقیم در اضافه وزن نقش داشته باشد. به عنوان مثال برخی تفاوت های ژنتیکی می توانند باعث افزایش اشتها و برخی دیگر باعث افزایش تجمع چربی شوند. براساس مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲، بیش از ۵۰۰ ژن مرتبط با چاقی در انسان شناسایی شده است. (منبع ۲)

چطور بفهمیم چاقی ژنتیکی داریم؟

شما نیز می توانید با تست های نسل دوم “ژن و فیت” میزان احتمال چاقی ارثی را بر اساس ژنتیک خود بررسی کنید.

آیا ژن چاقی وجود دارد؟

هیچ ژن خاصی وجود ندارد که به تنهایی مسئول چاقی باشد، اما برخی از تنوع‌های ژنتیکی ممکن است زمینه‌ساز این مسأله برای برخی افراد شوند. به طور کلی، صدها ژن با تجمع چربی اضافی در بدن ارتباط دارند و تغییرات ژنتیکی تأثیرگذار می‌توانند در افراد مختلف مبتلا به چاقی بسیار متنوع باشند. ممکن است شما تنها دارای یک نوع تنوع ژنتیکی یا حتی چندین مورد از آن‌ها باشید.

چاقی ژنتیکی بر اساس نوع فعالیت ژن‌ها به چند دسته تقسیم می‌شود: (منبع ۳ )

نتایج آنالیز ۱۰۰ها مطالعه موجود و الگوریتم های اختصاصی ژن‌و‌فیت نشان داده اند که تفاوت های ژنتیکی روی ژن FTO بیشترین تاثیر را روی چاقی ژنتیکی دارند. البته ژن های دیگری هم در چاقی ژنتیکی نقش دارند که در جدول زیر برخی از آنها را مشاهده می کنید.

برای بررسی ژن های مرتبط با چاقی و انجام تست چاقی ژنتیکی روی این متن کلیک کنید.

چند ژن موثر بر اضافه وزن

تاثیر ژنتیک و محیط بر چاقی

برای بسیاری از افراد مبتلا به چاقی، تجمع چربی نتیجه ترکیبی از ژنتیک و عوامل محیطی است.

عوامل محیطی معمولاً زمینه‌ساز انتخاب‌های سبک زندگی هستند که به چاقی دامن می‌زنند، درحالی‌که ژنتیک حساسیت به اضافه وزن در این شرایط را افزایش می‌دهد. این رابطه دوطرفه است؛ ژنتیک اثر عوامل محیطی را تشدید می‌کند و عوامل محیطی نیز از طریق تغییرات اپی‌ژنتیکی بر بیان ژن‌ها تأثیر می‌گذارند.

به عنوان نمونه، مطالعات معتبر نشان می‌دهند که عوامل محیطی همچون مصرف بیش از حد غذاهای سرخ‌کردنی، کمبود خواب و سبک زندگی بی‌تحرک می‌توانند منجر به تغییرات اپی‌ژنتیکی شوند که نهایتاً چاقی را به دنبال دارند. (منبع ۴ )

همچنین، قرار گرفتن در معرض مواد مختل‌کننده غدد درون‌ریز، یعنی مواد شیمیایی که عملکرد هورمونی بدن را دچار اختلال می‌کنند، قادر است میکروبیوم روده را تغییر دهد؛ تغییری که به گفته منابع معتبر با تغییرات در بیان ژنتیکی مرتبط است. (منبع ۵)

آیا والدین چاق فرزندانشان نیز چاق می‌شوند؟

کودکانی که والدینشان چاق هستند، ممکن است تا ۶ برابر بیشتر در خطر ابتلا به چاقی قرار بگیرند.

محققان از داده‌های مطالعه Tromsø، یک پژوهش بهداشتی جمعیتی که از سال ۱۹۷۴ آغاز شده است، استفاده کردند. (منبع ۶)

آن‌ها داده‌های مربوط به ۲۰۶۸ زوج والدین و فرزندان را مورد بررسی قرار دادند. والدین در فاصله سال‌های ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۵ و در حالی که در میانسالی (۴۰ تا ۵۹ سال) بودند، در مطالعه ترومسو شرکت کردند، و فرزندانشان نیز در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ مورد بررسی قرار گرفتند.

محققان با تحلیل قد و وزن افراد، ارتباطی قوی میان شاخص توده بدنی (BMI) و وضعیت چاقی والدین در دوران میانسالی با شاخص توده بدنی و وضعیت چاقی فرزندانشان در همان بازه سنی یافتند.

هنگامی که هر دو والدین در میانسالی دچار چاقی بودند، احتمال بروز چاقی در فرزندانشان در همان دوره سنی تا ۶ برابر افزایش پیدا می‌کرد. اگر تنها یکی از والدین در این دوران با چاقی روبرو بود، خطر همچنان قابل‌توجه باقی می‌ماند. به‌طور مشخص، زمانی که فقط مادر چاق بود، احتمال ابتلای کودک به چاقی در همان سن ۳.۴۴ برابر بیشتر می‌شد، و این رقم در مورد پدر به ۳.۷۴ برابر افزایش می‌یافت.

این آمارها در مقایسه با کودکانی که والدینشان در میانسالی اضافه‌وزن نداشتند یا از چاقی رنج نمی‌بردند، محاسبه شده است. در طول این بررسی، محققان فاکتورهایی نظیر جنسیت فرزندان، سن والدین و فرزندان، میزان تحصیلات و سطح فعالیت بدنی را نیز مورد توجه قرار داده و در تحلیل‌های خود تنظیم کردند.

در مجموع، والدین چاق، از دو روش باعث افزایش احتمالِ چاقی در فرزندان می‌شوند:

۱. افزایش احتمال به ارث رسیدنِ چاقی ژنتیکی

۲. تاثیرِ سبکِ زندگی که باعث اضافه وزن والدین شده است. به زبان ساده‌تر، ممکن است والدین دچار چاقیِ ژنتیکی نباشند و علت اضافه وزن آنها، سبک زندگی‌شان (سبد غذایی، فعالیت ورزشی و …) باشد. به این دلیل ممکن است فرزندانِ آنها هم تنها به علتِ سبکِ زندگی خانواده دچار اضافه وزن شوند، نه به دلیل چاقی ژنتیکی. پس، تنها روشِ تعیین چاقی ژنتیکی، انجام “تست‌ِ ژنتیکِ چاقی ژنتیکی” است و نمی‌توان تنها با توجه به اضافه وزنِ سایر اعضای خانواده، از برچسبِ “چاقی ژنتیکی”، استفاده کرد.

درمان چاقی ژنتیکی

کاهش و کنترل وزن در افرادی که دچار چاقی ژنتیکی هستند به این بستگی دارد که کدام ژن ها باعث اضافه وزن شده اند. به عنوان مثال چند تفاوتِ ژنتیکی باعث می شود، بدن برخی افراد در برابر کاهش وزن ناشی از ورزش کردن، مقاومت داشته باشند.

می توان چاقی ژنتیکی را درمان کرد؟

همانطور که گفته شد ژنتیک، ۴۰ تا ۵۰% از اضافه وزن را تعیین می کند. پس حتی اگر از نظر ژنتیکی بیشتر در معرض اضافه وزن باشید، باز هم می توانید با کمک گرفتن از سایر عوامل (مانند تغذیه و ورزش)، اضافه وزنتان را کنترل کنید.

اما اگر چاقی ژنتیکی داشته باشید، مسیر سخت تری برای کاهش و کنترل وزن خواهید داشت.

آیا سبک زندگی بر چاقی اثر میگذارد؟

در صورتی که به طور مداوم کالری دریافتی شما بیشتر از کالری مصرفی بدنتان باشد، چه ژنتیک در این موضوع نقش داشته باشد و چه نه، احتمال افزایش وزن و چاقی وجود دارد. این عدم تعادل در انرژی اغلب به عوامل محیطی یا خارجی نسبت داده می‌شود.

عوامل محیطی طیف وسیعی را شامل می‌شوند، از اندازه وعده‌های غذایی گرفته تا ویژگی‌های محیطی که در آن زندگی می‌کنید. این عوامل هم بر میزان کالری دریافتی شما و هم بر نحوه استفاده بدن از آن تأثیرگذار هستند.

رایج ترین عوامل محیطی مرتبط با چاقی عبارتند از:

• سبک زندگی کم تحرک (فعالیت بدنی ناکافی)
• مصرف منظم غذاهای پر کالری
• عادات بد خواب
• استرس مزمن
• قرار گرفتن در معرض اختلالات غدد درون ریز که توسط صنایع غذایی ایجاد می شوند مانند (ظروف پلاستیکی، آفت کش ها و غیره)

اثر عوامل اجتماعی بر چاقی

عوامل اجتماعی تعیین‌کننده سلامت (SDOH) شامل مجموعه‌ای از عوامل محیطی هستند که روی وضعیت سلامت، از جمله چاقی، اثرگذارند. SDOH شرایطی را توصیف می‌کند که محیط زندگی شما را شکل می‌دهند. مواردی مانند سطح درآمد، میزان جرم‌ و جنایت در محل زندگی، دسترسی به غذای باکیفیت و تجربه تبعیض همگی نمونه‌هایی از این عوامل محسوب می‌شوند.

این عوامل ممکن است انتخاب‌های سبک زندگی منجر به چاقی را تقویت کنند. به عنوان نمونه، زندگی در محله‌ای با نرخ بالای جرم و جنایت می‌تواند باعث شود کمتر برای ورزش کردن از خانه خارج شوید.

نتیجه گیری

چاقی ممکن است ناشی از عوامل محیطی، ژنتیکی یا ترکیبی از هر دو باشد. با این حال، وجود ژن‌های مرتبط با چاقی لزوماً به معنای حتمی بودن افزایش وزن نیست.

برای اغلب افراد، می‌توان چاقی را به عوامل ژنتیکی زیرساختی نسبت داد که احتمال افزایش وزن را در شرایط خاص بالا می‌برند. این رابطه به صورت متقابل نیز عمل می‌کند؛ به این معنا که عوامل محیطی می‌توانند عملکرد ژن‌ها را تغییر دهد و به همین ترتیب بر تجمع چربی در بدن تأثیرگذار شوند.

صرف‌نظر از علت، چاقی با رویکردهایی همچون تغییر در سبک زندگی، مصرف دارو یا مداخلات جراحی قابل درمان است. در مواردی که ژنتیک نقش برجسته‌تری ایفا می‌کند، ممکن است متخصصانی مانند متخصصین ژنتیک نیز به تیم درمانی شما اضافه شوند.

• نوشته شده در ۱۱ دی ۱۴۰۳

↵ به‌روزرسانی شده در ۲۷ بهمن ۱۴۰۳

↵ به‌روزرسانی شده در ۲۴ فروردین ۱۴۰۴

↵ به‌روزرسانی شده در ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴